Historia

::: Ord la historia
   

Andiast ha ina viva historia. Questa pagina meina Vus sin in pign viadi el vargau, tier imbrugls confessiunals, l'invasiun russa e svilup economic.

 
:: Denominaziun Andiast/Andest
 
 
 

A tgi eis el buca gia daus en egl, viagiond dalla Surselva siadora, il vitget d’Andiast che sestenda en duas parts separadas sin ina spunda sulegliva? Quella ei probablamein vegnida runcada e colonisada gia en temps prehistorics, pertgei ch’ils filologs defineschan il num Andiast/Andest sco la ragisch d’in plaid illiric preroman. Daveras, la regiun era gia habitada dil temps da fier tempriv, sco quei ch’ins sa deducir d’in cat da fossa scuvrius la stad 1962 sin ils cuolms sur il vitg.

L’emprema menziun historica documentada davart l’urbanisaziun dalla regiun dil vitg (Andeste) anflein nus egl enconuschent testament d’uestg Tello digl onn 765. En quel vegn denter auter menziunau ina cuort (curtis) cun ils subdits Maurelius, Dominicus e Donatus. Interessant ei il num propi latin da Dominicus ch’ei sesviluppaus en romontsch a „Menisch“ e viva vinavon el num hodiern dalla part dil vitg „Camenisch“. Las cuorts menziunadas el testament da Tello eran probablamein spatitschadas el contuorn dil vitg hodiern. Per liung digl entagl migeivel dalla spunda devi aua da beiber en abundonza. Probablamein veva mintga cuort sia atgna fontauna.

Igl onn 1290 devi nov huobas (parts da pastira). Entginas da quellas ein allura sesviluppadas cul temps ad uclauns e vitgs. Caracteristic per Andiast ein aunc oz las siat parts dil vitg Curnengia, Capuot, Camenisch, Curtginatsch, Calaser, Vitg e Carnugl. Il num „Curnengia“ savess derivar da „curtis dominica“ (cuort signurila). En quei liug secatta numnadamein era la baselgia cun la tuor bia pli veglia.

 
:: L’independenza confessiunala igl onn 1526

Entochen la reformaziun era la baselgia d’Andiast negina pleiv autonoma. Sco filiala dalla baselgia principala da s. Leodegar apparteneva Andiast alla pleiv da Vuorz. L’independenza economica haveva il vischninadi gia iniziau tschien onns avon, quei ch’ina dispeta da cunfins pervia dallas alps digl onn 1429 para da cumprovar.

Ils da Vuorz ein sedustai vehementamein encunter ina separaziun, cugl argument che duas vischnauncas pintgas sappien nunpusseivel pagar in agen plevon. Ils d’Andiast han denton perschuadiu dapli selamentond dalla miserabla pastoraziun entras il plevon Cunzin da Vuorz ed els han survegniu raschun avon la dertgira a Trun. Ils 8 da settember 1526 ha ina sentenzia giudiziala dalla Ligia Grischa separau Andiast dalla pleiv da Vuorz – ch’era sin il precint da surprender la nova ductrina – ed ha numnau Andiast pleiv autonoma. Quei process ha giu per consequenza ch’ei ha mai dau ad Andiast tendenzas d’introducir la reformaziun.

Aunc ditg ein ils dus vischinadis buca stai sin bien pei in cun l’auter. 1622 han ils d’Andiast schau cular in zenn cun l’inscripziun „A furore haereticorum libera nos domini“, „Liberescha nus, o Segner, dalla gretta dils heretics“. Entochen 1628 duei Andiast denton esser stau en fatgs ecclesiastics mo ina filiala da Rueun. Igl ei da dubitar che la pastoraziun seigi daventada megliera, essend Rueun aunc pli lunsch naven d’Andiast. Las dispetas confessiunalas han tuttina cuntinuau. Igl onn 1682 han entgins da Vuorz disturbau ina processiun ad Andiast e Pigniu ed ein perquei vegni sentenziai dalla dertgira da Vuorz. Ils da Vuorz ein selamentai en ina „ludeivla petiziun“ dils 19 d’avrel 1754 als cantuns federals reformai ch’els vegnien adina puspei disturbai dil vischinadi d’exercitar libramein lur religiun.

 
 
 

 

:: „Invasiun“ russa sut general Suworow
 
 
 

Igl onn d’uiara 1799 han ils eveniments dalla historia europea era giu consequenzas directas per Andiast. Ils 8/9 d’october da quei onn ei la populaziun vegnida tschaffada dils embrugls dall’uiara, cura ch’il general Suworow era – per untgir il squetsch dils Franzos – passaus cun sia armada fomentada tras neiv e stempraus sur il Veptga (2400 m).

Catschai dalla fom, ein ils Russ era penetrai ellas casas d’Andiast, raffond ensemen tut quei ch’era adattau per emplenir il magun e proteger il tgierp dil freid. Aschia existan aunc oz en casas privatas gliestas detagliadas ch’indicheschan ils animals, las vivondas, il ponn e la vestgadira, ils uaffens e la vischala ch’ils „Russers e Kreisers“ havevan engulau da quei temps. „Cumpar Risch Carisch“ confirma ch’el hagi sez viu co ils Russ seigien ruts en ina casa isolada ed hagien svidau quella, senza ch’ins vessi saviu impedir quei.

Donaziuns dallas parts svizras buca pertuccadas dall’uiara, dall’entira Europa e dalla Russia han gidau ils carstgauns fomentai da surviver il proxim unviern. La spisa da truffels indigena „russers“ regorda aunc oz a quels temps burasclus.

 

:: Agricultura, tscheins d’aua e turissem

La vischnaunchetta d’Andiast ei semidada fetg ils davos curont’onns. La meglieraziun concludida 1956 ei probablamein stada la pli gronda intervenziun ellas relaziuns da proprietad dils davos tschentaners ed ha purtau grondas midadas ella cultivaziun dil terren. Questa meglieraziun cumplessiva includa ina reit da vias da funs da rodund 50 km lunghezia, l’arrundaziun dil terren, il provediment d’aua da beiber per en casa ed en nuegl, la sanaziun dils baghetgs privats dall’economia agricula e la raziunalisaziun dil menaschi d’alp tras la construcziun dils baghetgs moderns necessaris.

Suenter ch’ils recavs ord igl uaul, onns alla liunga la suletta impurtonta fontauna da gudogn, entscheivan plaunsiu ad ir a fin, spera la vischnaunca da meglierar sias finanzas cun trer a nez las forzas hidraulicas, la suletta materia prima sper la lenna, per cheutras saver ademplir las incumbensas necessarias ord atgna forza.

Naven da 1965 fan ins ils emprems mudests pass en direcziun dil sport d’unviern e scuviera en quel in grond potenzial pigl avegnir. L’uniun da traffic da Vuorz ponderescha da construir runals a Scuein, Alp Dado e Siel-Buriz ad Andiast. Ils 18-12-1972 entscheiva l’avertura dil Péz d’Artgas cun la fundaziun dalla Runals e pendicularas Péz d’Artgas SA (oz Pendicularas BVA SA). 2003 ha l’interpresa contonschiu per l’emprema ga ina sviulta da bunamein 6 miu. Oz lavuran 13 emploiai stabels e varga 70 emploiai stagiunals per la pli gronda interpresa dallas treis vischnauncas (senza las scolas da sports da neiv che porschan medemamein varga 40 plazzas da stagiun).

 
 
 

 

:: Cronologia

1472

 

-

Explotaziun da metal en las minieras ella Val dil Tschegn

     

1526

 

-

Andiast sedistacca dalla vischnaunca principala da Vuorz e mantegn la cardientscha catolica. Las carplinas confessiunalas cun ils da Vuorz cuntinueschan entochen el 19avel tschentaner.

     

1850

 

-

Naven da quei onn cursescha ina posta da cavals 3 ga ad jamna denter Cuera e Mustér.

     

1854

 

-

Naschientscha dalla constituziun dil cantun Grischun.

     

1903

 

-

Avertura dalla lingia Ruinaulta dalla Viafier retica.

     

1925

 

-

Entochen quei onn ei l’administraziun cantunala s’opponida als avantatgs dil traffic individual motorisau ed ha semplamein scumandau ils autos. Quels valevan el cantun puril sco „termagls da moda“ che devan silla gnarva. Aunc suenter l’annullaziun dil scamond freva la giuventetgna dil vitg suenter crappa als autos.

     

1956

 

-

La meglieraziun generala vegn decidida.

     

1972

 

-

Fundaziun dalla „Runals e pendicularas Péz d’Artgas SA“, oz Pendicularas Breil-Vuorz-Andiast SA.

     

2003

 

-

Las duas uniuns da traffic Vuorz/Andiast e Breil uneschan lur stretga collaboraziun sut il tetg dil center turistic e fusioneschan alla BVA Turissem SA.